PYTANIE: W firmie część pracowników wykonuje prace wymagające szczególnej sprawności psychofizycznej i dobrej ostrości widzenia, m.in. na stanowiskach operatorów maszyn oraz kierowców wózków jezdniowych. Z uwagi na charakter tych obowiązków pracodawca rozważa kierowanie takich osób na dodatkowe badania okulistyczne niezależnie od terminów badań profilaktycznych wynikających z orzeczeń lekarza medycyny pracy. Czy pracodawca może to robić?
ODPOWIEDŹ: Przepisy nie przewidują możliwości kierowania pracowników na dodatkowe, ponadplanowe badania specjalistyczne, np. okulistyczne, wyłącznie z inicjatywy pracodawcy. Jeżeli jednak pracodawca ma uzasadnione wątpliwości co do stanu zdrowia pracownika, które mogą wpływać na bezpieczeństwo jego samego lub innych osób, może skierować go na badania profilaktyczne. Nie decyduje jednak samodzielnie o zakresie badań specjalistycznych. O tym, czy pracownik musi przejść badania okulistyczne, neurologiczne, psychologiczne lub inne, rozstrzyga lekarz medycyny pracy, który wydaje orzeczenie o braku przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku.
Profilaktyczna opieka lekarska
Zgodnie z art. 229 kodeksu pracy (dalej: k.p.), pracodawca musi zapewnić pracownikom na swój koszt profilaktyczną opiekę lekarską. Natomiast w myśl art. 229 par. 4 k.p. pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku, w warunkach opisanych w skierowaniu na badania.
Przepisy przewidują wyjątki od obowiązku przeprowadzania badań wstępnych, m.in. wobec osób ponownie zatrudnianych u tego samego pracodawcy na to samo stanowisko w ciągu 30 dni od ustania poprzedniego zatrudnienia albo podejmujących pracę u innego pracodawcy z aktualnym orzeczeniem lekarskim dotyczącym analogicznych warunków pracy. Zwolnienia te nie dotyczą jednak prac szczególnie niebezpiecznych.
Badania kontrolne i ich przesłanki. Co pracodawca może sprawdzać
Badania kontrolne pozostają natomiast związane wyłącznie z niezdolnością pracownika do pracy spowodowaną jego chorobą. Przy ustalaniu obowiązku skierowania na takie badania pracodawca uwzględnia jedynie okresy niezdolności wynikające ze stanu zdrowia pracownika, a nie np. zwolnienia związane z opieką nad członkiem rodziny.
Uwaga! Przepisy nie przyznają pracodawcy uprawnienia do samodzielnego kierowania pracownika na określony rodzaj badań specjalistycznych w okresie ważności orzeczenia lekarskiego.
Uzasadnione wątpliwości pracodawcy co do zdrowia pracownika. Kiedy kierować na badania
W praktyce mogą jednak wystąpić sytuacje, w których pojawią się uzasadnione wątpliwości co do aktualnego stanu zdrowia pracownika, np. po ataku padaczki, utracie przytomności czy poważnym wypadku przy pracy. W takich przypadkach pracodawca może skierować pracownika na dodatkowe badania profilaktyczne, realizując obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.
Warto w tym kontekście zwrócić uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2002 r. (sygn. akt I PK 44/02), zgodnie z którym aktualność orzeczenia lekarskiego może zostać podważona przez zdarzenia świadczące o możliwej zmianie stanu zdrowia pracownika. Nie oznacza to jednak, że pracodawca ma prawo samodzielnie przesądzić o konieczności wykonania konkretnych badań specjalistycznych, np. okulistycznych. Zakres niezbędnych konsultacji i badań ustala lekarz medycyny pracy, który ocenia zdolność pracownika do wykonywania pracy na określonym stanowisku.
Autor: Maciej Ambroziewicz
Źródło: Dziennik Gazeta Prawna
Podstawa prawna:
art. 229 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 277; ost.zm. Dz.U. z 2026 r. poz. 25)
